QUẢNG CHÂU, TQ (NN) - Ít ai viếng thăm Trung Quốc hiện nay mà không “khớp” về những tiến bộ tại quốc gia đông dân nhất trên thế giới này. Không có tường thuật hay bài viết nào về Trung Quốc mà không đề cập đến sức thăng tiến ngoạn mục của nền kinh tế và sự thay đổi trong nếp sống của người dân. 

Người viết bài này đã từng chứng kiến sự biến chuyển của Trung Quốc từ giữa thập niên 1980 - sau khi cựu Chủ tịch Đặng Tiểu Bình thay đổi chánh sách – nhưng vẫn ngạc nhiên về nhịp độ và mức độ thay đổi. Trong những năm gần đây, mỗi ba tháng trở lại Trung Quốc lại thấy thêm một vài khách sạn, một số công ốc, chung cư cho giới trung lưu và thượng lưu và rất nhiều tiệm ăn, siêu thị, và cơ sở thương mại mới. Những đô thị lớn tại Trung Quốc như Bắc Kinh,Thựơng Hải, Quảng Châu hình như không bao giờ ngủ. 

Nếp sống của người dân tại các đô thị lớn rất nhộn nhịp và có phần “tây phương hóa”, và xã hội tiêu thụ tại các nơi này không kém phần vật chất xa hoa so với những đô thị Tây phương và Nhật Bản. 

Sự hội nhập văn hóa và lối sống Tây phương đôi khi có nhiều “sắc thái Trung Quốc” khá lạ lùng. Dân Tây phương sẽ kinh ngạc khi thấy ngày dành cho tình nhân – Valentine’s Day, 14 tháng 2 mỗi năm – bỗng nhiên trở thành một ngày trong mùa Hè oi ức tại Trung Quốc, có đủ bông hoa, kẹo bánh màu đỏ, các tiệm ăn có gía đặc biệt cho những cập tình nhân. Trong hai, ba năm gần đây một phong trào tại Trung Quốc – trong đó thế nào cũng có tổ hộp của các tiệm bán bánh, kẹo chocolat, và bông hoa – cố biến ngày mồng Bảy tháng Bảy âm lịch (năm nay nhằm vào ngày 31 tháng Bảy dương lịch) thành một ngày Valentine Trung Quốc! 

Họ đặt cho ngày này tên là lễ Qi Xi. Ngày mồng Bảy tháng Bảy âm lịch là ngày kỷ niệm huyền thoại mối tình của chàng chăn trâu Niulan (Ngưu Lang) và nàng thợ dệt Zhinu (Chức Nữ), mỗi năm chỉ được gặp lại nhau một lần vì mối tình giữa hai người không được “Bà tiên mẹ” tán thành và Bà đã biến hai người thành hai vì sao và tạo ra giải Ngân Hà để ngăn cách vĩnh viễn cập tình nhân này. Phải công nhận rằng những người chủ xướng ngày lễ Qi Xi này có trí óc sáng tạo khá dồi dảo, biến một chuyện tình ngăn cách thành một ngày vui cho các cập tình nhân Trung Quốc! 

So với những tập quán Tây phương được hội nhập tại các đô thị lớn ở Trung Quốc ta sẽ ngậm ngùi khi thấy cuộc sống lầm than tại nông thôn và ngay cả tại một vài khu vực ở các thị trấn và đô thị. Tại Bắc Kinh, chỉ một vài cây số cách nơi ăn chơi của giới trung và thượng lưu, rất nhiều lao công đang xây cất các cơ sở cho Thế Vận Hội 2008 cố sống qua ngày với đồng lương không quá một Mỹ kim mỗi ngày.  

Hố cách biệt giữa thành thị và nông thôn, giữa giới giàu và nghèo là sắc thái nổi bật nhất trong sự thăng tiến ngoạn mục của Trung Quốc. Nếu quốc gia này đã thay đổi táo bạo như vậy trong khoảng thời gian chưa đầy 30 năm liệu họ sẽ thay đổi như thế nào trong 10, 20 hay 30 năm sắp tới?
 

Một xã hội, hai giai tầng

Trung Quốc hiện nay phải đối phó với nhiều vấn đề trầm trọng mà phần lớn du khách không biết trong khi họ ca ngợi những công trình xây cất vĩ đại tại các đô thị như Bắc Kinh, Thượng Hải và Quảng Châu. Dưới chân những cao ốc chọc trời có những khu nhà ở tồi tàn và dơ dáy. 

Mức tăng trưởng kinh tế ngọan mục - gần 12% mỗi năm - đã giúp Trung Quốc vựợt Pháp và Anh Quốc - trên bình diện tổng sản lượng nội địa – và trở thành nền kinh tế mạnh thứ tư của thế giới, sau Hoa Kỳ, Nhật Bản và Đức Quốc. Nhiều kinh tế gia còn tiên đoán rằng kinh tế Trung Quốc sẽ đứng thứ nhì, sau kinh tế Mỹ, vào năm 2020, và có thể vựợt khỏi quốc gia này vào năm 2050.  

Có thể nói rằng sự thành công này bắt nguồn từ lúc nhà cầm quyền Trung Quốc từ bỏ chủ nghĩa Mao để áp dụng một chủ nghĩa có thể gọi là “tân Lê Nin”. Khác với chủ nghĩa Mao, tân Lê Nin hợp lẫn việc cai trị của độc đảng và sự kiểm soát của nhà nước trong các lãnh vực thiết yếu của nền kinh tế với một phần cải cách thị trường và hội nhập vào nền kinh tế toàn cầu. Chủ nghĩa Mao đề xướng quân bình xã hội và dựa vào sự trung thành của công nhân và nông dân. Tân Lê Nin chủ trương phân biệt giai tầng xã hội và dựa vào sự hổ trợ của giới chuyên khoa, quân sự và an ninh, thu nhập thêm những giai cấp ưu tú xã hội mới (giới chuyên viên và tư doanh) và khuyến khích đầu tư từ nước ngoài. 

Quan sát viên quốc tế không để ý đến cách cai trị độc đoán của chế độ Cộng Sản Trung Quốc vì họ chỉ chú tâm vào những thành quả của quốc gia này. Thật ra, sự cai trị độc tài của Bắc Kinh đã đẻ ra một thứ chè ba màu rất hiểm độc: tư bản con ông cháu cha, tham nhũng lộng hành và hố giàu nghèo ngày càng sâu rộng. 

Điển hình là tình trạng “bảo hộ” rộng lớn nhằm mục đích bảo đảm sự trung thành của các giới ủng hộ và phân phát các quyền lợi cho những nhóm được ưu đải. Hiện nay đảng nhà nước chỉ định 81% cấp chủ tịch các xí nghiệp quốc doanh và 56% của thành phần quản trị cao cấp trong những công ty này. Đa số những “viên chức quản trị chánh trị” này không có tài và cũng chưa hề được huấn luyện quản trị một xí nghiệp nào. Một phúc trình mật của một công ty tư vấn cho thấy trên 35% xí nghiệp quốc doanh bị lỗ, và một trong sáu công ty mang nợ nhiều hơn có lời. Trung Quốc là quốc gia duy nhất trên thế giới tăng trưởng một cách ngoạn mục và đồng thời có rất nhiều món nợ ngân hàng xấu. 

Trong khi giới con ông cháu cha hốt bạc thì người dân thường tại Trung Quốc gặp nhiều khó khăn để sống hằng ngày. Một số nghiên cứu, trong đó có Ngân hàng Thế giới và ngay cả chánh phủ Trung Quốc, ước đoán rằng sự cách biệt lợi tức đầu người đã gia tăng ít nhất 50% kể từ cuối thập niên 1970, biến Trung Quốc thành một trong những quốc gia có sai biệt giàu nghèo lớn nhất tại Á Châu. Một nghiên cứu mới đây tiết lộ rằng 1% của hộ gia cư tại Trung Quốc – so với 5% tại Hoa Kỳ - kiểm soát trên 60% tài sản quốc gia. Trong tiến trình của một quốc gia đi đến một nền kinh tế thị trường, sự sai biệt giàu nghèo không phải là điều bất bình thường, nhưng chế độ tân Lê Nin tại Trung Quốc đã có những sự biệt đãi quá mức và những chánh sách có lợi cho giới con ông cháu cha làm cho hố giàu nghèo này ngày càng sâu rộng. 

Thế hệ trước, giới con ông cháu cha nắm những chức vụ cao cấp trong chánh quyền hay trong quân đội. Ngày nay, họ nắm doanh thương. Hậu quả xã hội của sự kiện này trầm trọng nhất trong lãnh vực địa ốc, mua bán nhà và đất đai. Khi người nông dân buộc phải bán mảnh đất họ được quyền sử dụng thì họ chỉ được tối đa 5% của giá trị mảnh đất ấy, trong lúc đó người đầu nậu đứng ra thiết kế lấy 60% và phần còn lại lọt vào túi của viên chứ chánh quyền địa phương. 

Ngoài ra, sự cai trị thiếu minh bạch và sự kiện chánh quyền chưa ban hành hoặc không thi hành đúng mức những điều lệ cần thiết cho sự phát triển quốc gia gây thêm nhiều bất cống xã hội và bất tuân luật lệ quốc gia. 

Bất ổn xã hội

Trong một quốc gia do 80,000 đảng viên Cộng sản cai trị, những vụ biểu tình trên 50 người ngày càng gia tăng, từ 58,000 vụ trong năm 2003 đến trên 87,000 vụ trong năm 2005. Ngoài ra, những vụ biểu tình này ngày càng rộng lớn, thu hút nhiều người hơn và trở thành bạo động một cách bất ngờ. Những cuộc biểu tình này do ba nhóm chủ xướng. 

- Nông dân biểu tình và đòi hỏi chánh quyền địa phương giải quyết tình trạng thiếu những dịch vụ căn bản như y tế công cộng, giáo dục cho con em, thuế má và lệ phí quá cao so với lợi tức thấp kém của họ, và quan trọng hơn hết là sự tịch thâu đất của họ để thực hiện các dự án phát triển mà không bồi thường chính đáng. 

- Công nhân tại các xí nghiệp quốc doanh rất phẫn nộ vì họ bị sa thải khi các xí nghiệp này được “tư hữu hóa” nhưng thật sự được bán lại cho những thành phần đảng viên và con ông cháu cha. Chánh quyền quan tâm về thành phần công nhân này vì họ tương đối có học và hiểu biết rộng hơn những nông dân. 

- Chủ các hộ gia cư cũng biểu tình vì họ bị trục xuất ra khỏi nơi họ ở vì các chương trình phục hồi các đô thị và thị trấn hay vì những chương trình kỹ nghệ hóa và phát triển kinh tế khác. 

Chánh quyền Trung Quốc chưa có một chánh sách thống nhất để đối phó với những vụ bạo động xã hội này. Một khuynh hướng do Thủ tướng Ôn Gia Bảo lãnh đạo chủ trương giải quyết những vụ biểu tình một cách ôn hòa. Trong lúc đó nhóm cứng rắn dưới sự lãnh đạo của Chủ tịch Hồ Cẩm Đào muốn dẹp những vụ biểu tình bằng cách sử dụng lực lượng cảnh sát và an ninh. Cấp chỉ huy trung ương ủy thác cho chánh quyền địa phương, và nhiều viên chức điạ phương đối phó với những người biểu tình một cách tàn nhẫn. Gần đây một viên chức cao cấp địa phương tại tỉnh Quảng Đông đã bắt giam một phụ nữ chống đối việc chánh quyền trục xuất gia đình bà ta, rồi nhốt bà ta vào một viện chữa trị người điên và buộc bà uống thuốc gọi là để trị bịnh điên. 

Mặc dù những vụ bất ổn xã hội tại một số địa phương hiện nay chưa có đủ tầm cỡ bành trướng và khởi động một biến chuyển chánh trị tầm vóc quốc gia nhưng các cấp lãnh đạo trung ương lo ngại điều này có thể xảy ra nếu ba thành phần biểu tình nêu trên kết hợp được với những thành phần tại thành thị như giới trung lưu, trí thức và sinh viên. 

Bài học chánh trị

Vấn đề căn bản đặt ra cho cấp lãnh đạo Trung Quốc – và cấp lãnh đạo các quốc gia nào áp dụng mô hình phát triển Trung Quốc, điển hình là Việt Nam – là làm thế nào phát huy tăng trưởng kinh tế hầu duy trì sự chánh thống của chế độ đối với giới trung lưu ngày càng tăng trưởng, giới trí thức, chuyên khoa và lãnh đạo tư doanh, và đồng thời phân chia lợi tức và tạo thêm cơ hội làm giàu cho giới nghèo.
 

Giải pháp thỏa đáng nhất cho chế độ tại Trung Quốc và tại các quốc gia áp dụng mô hình phát triểnTrung Quốc là diệt tận gốc các vấn đề gây ra bất ổn xã hội vì sự tăng trưởng của quốc gia. Chỉ có cởi mở chánh trị và một chế độ đa nguyên mới tạo được những định chế chánh trị bảo vệ quyền lợi của người dân, tạo lập một hệ thống kiểm soát và hậu kiểm độc lập để giải quyết nạn tham nhũng, và như thế giúp thu hẹp được hố sâu giàu nghèo. 

Phải chăng đây là một ảo tưởng hay là một mục tiêu có thể thực hiện được? Giải đáp là liệu chế độ hiện nay tại Trung Quốc có quyết tâm chánh trị để thực hiện hay không.